ul. Daszyńskiego 12, 59-900 Zgorzelec
tel: (0-75) 77 54 616
http://www.euroopera.org
Stowarzyszenie:
Wiedza:
Via Regia - Droga
Michał Zarębski
Droga
Stara VIA REGIA lub "droga wysoka", od wczesnego średniowiecza aż do dzisiejszych czasów, należała do najważniejszych połączeń komunikacyjnych. W pisemnych źródłach pojawia się pod różnymi nazwami. Bezsprzecznie najstarsza, jednoznaczna, łacińska wzmianka pochodzi dopiero z roku 1252, choć ma swe źródło w dokumencie margrabiego Heinricha (ok. 1215/16 - 1288) wystawionym dla biskupstwa Meißen gdzie figuruje jako "Strata Regia" ("droga królewska"). Niemiecka nazwa "Hohe Straße" (droga wysoka) pochodzi z około XV/XVI wieku. Dotyczy to odcinka leżącego między Frankfurtem nad Menem a Wrocławiem (Breslau), tzn. na obszarze, gdzie posługiwano sie przeważnie językiem niemieckim. Jednak historia VIA REGIA zaczyna się w Niemczech prawdopodobnie już na początku naszej ery.
W hiszpańskiej Galicji okupowanej przez Rzymian funkcjonowały drogi zaopatrzeniowe międzi Paryżem (Lutetia) i południową Francją, które póżniej były używane przez Franków. Dowódcy rzymscy Drusus i Germanicus wyruszyli ze swego obozu w Monguncji (Mainz) w kierunku Łaby, by na niej utworzyć wschodnią granicę Cesarstwa Rzymskiego. Podczas tej wyprawy, jak podają źródła pisemne, odnieśli zwycięstwo nad plemieniem Chattów - musieli więc dojść przez Wetterau (dzisiaj Hesja), przez Turyngię wzdłuż rzeki Sale nad Łabę. Później drogi tej używali także rzymscy kupcy.
Rozwój pierwszego, regularnie rozwijającego się traktu z zachodu na wschód Europy pod koniec Cesarstwa Rzymskiego był połączony na wschodzie ze założeniem Rosji Kijowskiej i interesami europejskimi księcia Włodzimierza Świętego i Jarosława Mądrego, na zachodzie z ekspansją królestwa Franków w kierunku wschodnim i południowym.
Rozwój VIA REGIA w jej geograficznym środku w kierunku wschodnim jest prawdopodobnie związany z rozwojem Królestwa Turyńskiego w V/VI wieku. W latach 531/534, po jego upadku, terytorium przez które przechodziła ta droga, dostało się pod panowanie Franków (Merowingów). Od tej pory aż do drugiej połowy X wieku Turyngia stała się terytorium granicznym z obszarami zamieszkiwanymi przez plemiona zachodniosłowańskie. Właśnie dlatego miała dla państwa Franków tak ważne znaczenie militarne i gospodarcze. Wynikiem było tworzenie odpowiednich sieci dróg, które umożliwiały względnie szybkie i bezpieczne załatwianie interesów panującego.
Na zachodzie, po śmierci Chlothara I., króla Franków, łączyła "droga" główne miasta nowo założonych królestw Reims, Soissons, Paryż, Orleans.
Duże znaczenie dla dalszej historii europejskiej miały na zachodzie wyprawy wojenne Karla Martella przy Tours i Poitiers (732) przeciw Arabom, którzy zajęli Hiszpanię i na wschodzie niemiecko-polska bitwa przeciwko Mongołom pod Liegnitz/Legnicą (1241). Obydwie były związane z drogą VIA REGIA i wstrzymywały panowanie nieeuropejskich narodów nad młodą Europą.
Związki polityczne między państwami europejskimi, które istniały już od średniowiecza, daleko sięgające kontakty handlowe, które się szybko rozwijały już od X wieku, pielgrzymki, które były najważniejszym sposobem średniowiecznego podróżowania, a także niezliczone wyprawy wojenne w celu zyskania władzy i wpływów politycznych wzmacniały przez stulecia znaczenia VIA REGIA. Bardzo ważny był polski i ukraiński odcinek drogi, nie tylko z powodu wielkiego znaczenia leżących tam miast jak Wrocław, Kraków, Lwów czy Kijów, ale także z powodu zmieniającej się przez stulecia i często bolesnej historii narodów leżących w regionach położonych wzdłuż VIA REGIA.
Historia starej VIA REGIA jako traktu wojskowego zaczyna się według pisemnych źródeł wyprawą Franków a kończy się wyprawą wojenną Francuzów. Po raz ostatni droga ta nabrała znaczenia europejskiego dzięki wojskom Napoleona, które zarówno w wyprawach na Rosję i do Hiszpanii, jak również podczas odwrotu, posłużyły się tą drogą. Między tymi wydarzeniami było 1500 lat historii europejskiej, która jest związana z drogą VIA REGIA.
Wraz z budową kolei żelaznej, od roku 1835, drogi straciły na znaczeniu. Ludzie, którzy do tej pory poruszali się zazwyczaj pieszo, uzyskali możliwość o wiele szybszego pokonywania pociągiem większych odległości. Transport towarowy nie był już tak skomplikowany jak na złych drogach, które były rzadko przygotowane do pokonywania dalekich odległości.
W następnych latach industrializacja przyczyniła się do szybkiej rozbudowy kolei. Pociągi stały się wygodnym środkiem transportu dla przemysłu ciężkiego, jak również do zaopatrywania szybko rozrastających się miast. Chociaż brukowanie dróg w niektórych niemieckich miastach zaczęło się już w XII/XIII wieku, to z powodu złego stanu dróg oraz braku odpowiednich środków transportu przez całe dziesięciolecia zaniedbywano sieć drogową.
W związku z takim stanem rzeczy doszło do kolejnej zmiany w przebiegu dróg. Zresztą na przestrzeni wieków nigdy nie istniał jeden przebieg trasy VIA REGIA. Ponieważ już w średniowieczu na tej trasie rozgrywała się największa cześć handlu między Wschodem i Zachodem, każdy z panujących usiłował prowadzić tę drogę przez swoje terytorium. Dochody płynące z praw utrzymania i podatków celnych były znaczące. Tylko niektóre punkty stałe, podyktowane warunkami przyrodniczymi, jak przejścia przez rzeki, przełęcze i łańcuchy górskie, zostały przez długie wieki bez zmian. Tak więc zmieniający się przebieg traktu jest odbiciem zmieniających się stosunków politycznych. Także zmiany gospodarcze i techniczne wpłynęły na wygląd i kierunki drogi VIA REGIA.
Z wynalezieniem samochodu trakt ten musiał sprostać nowym, technicznym wymaganiom użytkowników. Rozbudowa nowej VIA REGIA, znanej dzisiaj we Francji, Niemczech oraz w Polsce jako autostrada A4, zaczęła się dopiero pod koniec lat trzydziestych XX wieku. Wybuch drugiej wojny światowej spowodował, że budowa mogła postępować tylko w ograniczonych rozmiarach. Gdy w roku 1943 budowa została ostatecznie wstrzymana, odcinek na terenie Niemiec był dokończony z wyjątkiem kilku mostów, które musiały być objeżdżane, (częściowo jeszcze jednokierunkowo), i oddany do użytku wojskowego.
Po drugiej wojnie światowej skomplikowane szlaki komunikacyjne kolei, dróg międzymiastowych i autostrad między Hesją i Turyngią krzyżowały granicę dzielącą strefę amerykańską od rosyjskiej. Następujący podział Niemiec i Europy na gospodarczo - polityczne obozy, rozdzielił także tą sławną drogę, która do tej pory łączyła zachodnią i wschodnią Europę. Określenie "Wschód-Zachód" w historii naszego kontynentu nabrało w owych dziesięcioleciach całkowicie nowego znaczenia. VIA REGIA zapadła prawie kompletnie w zapomnienie. Jej symbol jako łącznika krajów europejskich uchodził w państwach wschodnich za tabu.
Rozwój ostatnich lat pogłębił proces integracyjny Unii Europejskiej, przyniósł otworzenie państw wschodnioeuropejskich i liberalizację handlu światowego. Zmiana stosunków politycznych, powstanie nowych systemów produkcyjnych, wzrost handlu i rozszerzenie exportu ma wpływ również na komunikację. Wzrost ruchu drogowego na starej/nowej VIA REGIA koncentruje się obecnie przede wszystkim na obszarze niemieckim. Nie istnieje równomierne dla całej Europy zagęszczenie ruchu drogowego. Skrzyżowanie Hermsdorf "Biegun wschodu" na autostradzie A4 wykazuje ciągle jeszcze największy ruch, który w kierunku wschodnim wyraźnie maleje na intensywności.
Odnowienie VIA REGIA ma dla Polski ogromne znaczenie. Na przejściu granicznym Ludwigsdorf zwiększył się ruch graniczny towarów wywożonych z około 160 000 pojazdów w roku 1996 na około 277 000 w roku 2000. Poziom importu jest podobnie wysoki. Szczególnie dla polskich regionów przemysłowych na południu państwa odgrywa to połączenie ogromną rolę gospodarczą. Autostrada A4 jest najważniejszym połączeniem komunikacyjnym między Niemcami a zagłębiem węglowym i regionami przemysłowymi w Polsce. Zaplanowane jest jej przedłużenie do granicy z Ukrainą, w celu uproszczenia ruchu tranzytowego z Europy zachodniej na Ukrainę i do południowej części Rosji. Tak oto również i w naszych czasach przebieg drogi służy pierwotnym intencjom. Zaplanowana jest czteropasmowa autostrada, która mogłaby być rozszerzona na sześć pasów bez większych zmian budowlanych.
Ta bogata w historię droga jako bezpośredni szlak staje się dzisiaj drogą kołowania, która umożliwia swobodne poruszanie się. Będzie ona high-tech asfaltową autostradą, przecinającą tereny przyrodnicze i zamieszkałe, która wykorzystując skomplikowane urządzenia techniczne, umożliwi bezpieczną jazdę. Cały nowowybudowany odcinek trasy A4 wiodący przez byłe NRD, gdy chodzi o aspekt bezpieczeństwa i poziomu technicznego, jest przykładem wysokiego poziomu niemieckiej inżynierii. Najnowocześniejsze technologie komunikacyjne i informacyjne są zainstalowane w celu kontroli i koordynacji bezpieczeństwa jazdy. Będą zastosowane liczne, wysokiej jakości technicznej środki zapobiegające korkom oraz wypadkom drogowym, które i przy wysokim natężeniu ruchu umożliwią płynne przemieszczanie się pojazdów. Aby zapewnić komfort podróży utworzono obiekty wypoczynkowe ze stacjami benzynowymi i parkingami. Pobyt tam jest od strony technicznej oraz organizacyjnej tak zaplanowany, żeby możliwe było zaspokojenie wszystkich potrzeb bez wypowiedzenia ani jedynego słowa. Szybkość i komfort samochodów osiągnęły taki poziom, że okazuje się już zbytecznym szukanie zakwaterowania po drodze. Podróżujący nie mają najczęściej dosyć czasu i szybko odjeżdżają lub spędzają noc we własnych samochodach. Czy w takich warunkach może autostrada zbliżać kultury i ludzi tak samo jak stara VIA REGIA? Czy może ta droga w dalszym ciągu oznaczać "życie"?
Mówi się, że dzisiaj ludzie żyją w ruchu. Dawniej przecież nie było inaczej. Podróżować znaczyło prowadzić handel, wojny, żenić się itp. W drodze człowiek nie był nigdy sam, aż do XIX wieku było nawet bezpieczniej podróżować w większej grupie. Człowiek miał zawsze możliwość poznania nowych ludzi i komunikacji z nimi. Ponieważ ludzie są nie tylko pełni ciekawości, ale często uzależnieni od pomocy innych, podróżni posługując się swoją ograniczoną znajomością języków obcych, zbierali w ten sposób doświadczenia życiowe oraz wiedzę.
Takie znaczenie tej drogi jest już historią. Ale VIA REGIA, jako droga Bonifacego, posła z Rzymu, i jako droga Karla Mertella, który wznosząc w Hesji i Turyngii strażnice i zakładając stolice biskupie, zbudował trwałą strukturę organizacyjną państwa i Kościoła, czy jako w przyszłości sześciopasmowa autostrada A4, jest już ponad 2000 lat "magistralą europejską" o decydującym znaczeniu gospodarczym, kulturalnym, politycznym oraz militarnym, pulsującą życiem jak dawniej a równocześnie wymownym, przemawiającym do wszystkich symbolem.
Via Regia