ul. Daszyńskiego 12, 59-900 Zgorzelec
tel: (0-75) 77 54 616
http://www.euroopera.org
Stowarzyszenie:
Wiedza:
Słup dystansowy w Zgorzelcu
Michał Zarębski
- Rekonstrukcja zgorzeleckiego slupa dystansowego poczty polsko-saskiej
- Historia zgorzeleckiego slupa dystansowego poczty polsko-saskiej
- Saski system pocztowy
Rekonstrukcja zgorzeleckiego slupa dystansowego poczty polsko-saskiej
W 1997 roku Polskie Stowarzyszenie EUROOPERA podjelo inicjatywe wykonania i ustawienia kopii zgorzeleckiego slupa z powrotem na dachu Domu Studziennego. Projekt finansowany przez Fundacje Wspólpracy Polsko-Niemieckiej, Urzad Miasta Zgorzelca, Poczte Polska i Deutsche Post, jest obecnie zrealizowany. Od konca sierpnia 2003 roku slup powrócil na swoje historyczne miejsce, na wprost wjazdu na stary Most Nyski. Autorem projektu rekonstrukcji byl profesor dr hab. arch. Miroslaw Przylecki.
Powyzej: Zgorzelecki slup dystansowy - stan z 1930 r.
W roku 2000 , czyli trzy lata pózniej, z pomyslem odbudowy slupa wystapila takze Grupa Naukowa ds. Slupów Pocztowych z Niemiec.
W 1956 roku przeprowadzono na temat zgorzeleckiego slupa korespondencje pomiedzy Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków, Muzeum Poczty we Wroclawiu, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zgorzelcu oraz ówczesnym Ministerstwem Lacznosci. W jednym z listów czytamy: " ... zdobyto nader interesujacy i cenny okaz zabytkowy - jedyny w Polsce - polski slup drogowy na Slasku sprzed 230 lat, znaleziony w Zgorzelcu. Na slupie tym znajduje sie herb z orlem polskim i znakami Pogoni oraz inicjalami AR..., Celem jego zabezpieczenia, jako autentycznego niezwyklego pocztowego obiektu zabytkowego, slup ten w porozumieniu z Wojewódzkim Urzedem Konserwatorskim we Wroclawiu przewieziono do Wroclawia i zdeponowano w zbiorach i ekspozycji Muzeum Poczty i Telekomunikacji. W przyszlosci zostanie zabytkowy ten obelisk pocztowy, jako wymowny swiadek polskosci ziem nad Odra i Nysa, ustawiony przed gmachem Muzeum..." Jak wiadomo, projektu tego nie zrealizowano. Wykonano jednak dwie repliki slupa - jedna, naturalnej wielkosci i druga w skali 1:10. Obie, wykonane z lzejszych niz piaskowiec materialów, eksponowane sa we wroclawskim muzeum.
Historia zgorzeleckiego slupa dystansowego poczty polsko-saskiej
Swa funkcje zgorzelecki slup dystansowy poczty polsko-saskiej zaczal pelnic 23 kwietnia 1725 roku, kiedy to ustawiono go przy Bramie Lubanskiej, przez która wiodla droga na wschód. Wjazd do miasta przez Brame Lubanska znajdowal sie w okolicy obecnego skrzyzowania ulic Henrykowskiej, Boleslawieckiej, Wroclawskiej i Lubanskiej. Dokladna lokalizacja slupa pocztowego stojacego przy tym skrzyzowaniu nie jest znana. Zwrócony byl czterema swoimi, opisanymi nazwami miejscowosci stronami, w kierunku dróg do nich prowadzacych.
Przy Bramie Lubanskiej miescila sie dawniej gospoda "Blauer Hecht" (Blekitny Szczupak). Slup pocztowy stal obok niej do czasów pruskich, do roku 1827. Przeniesiono go wtedy w poblize Mostu Nyskiego i ustawiono na dachu wglebionego w stok Wzgórza Garncarskiego (Töpferberg) pomieszczenia, mieszcacego prawdopodobnie studnie publiczna z poidlem dla koni pocztowych. Stanowil w nowym miejscu centralny punkt, na istniejacym tam wówczas, otoczonym budynkami Placu Pocztowym. W tym czasie dokonano zmian liczbowych umieszczonych na nim odleglosci. Prusacy, pod których wladanie dostalo sie w wyniku ustalen Kongresu Wiedenskiego Görlitz, wykorzystali monument dla potrzeb wlasnej poczty. Stalo sie tak byc moze ze wzgledu na wyjatkowa urode zgorzeleckiego slupa, gdyz wiekszosc elementów saskiego systemu pocztowego na terenie Prus zniszczono i potraktowano jako budulec.
Saski wykonawca slupa wiele pracy wlozyl w wykonanie plaskorzezb oraz nazw miejscowosci, które wciete sa gleboko w kamien, krój liter jest proporcjonalny i czytelny. Kontrastuje z powyzszym wykonanie oznaczen liczbowych okreslajacych odleglosci poszczególnych miejscowosci. Poprawiono je dostosowujac do nowej miary odleglosci: 7,5 kilometrowej mili saskiej (wprowadzonej w roku 1840 i przyjetej nastepnie takze przez Prusy), w miejsce wczesniejszego systemu okreslajacego 9 kilometrowa (9062 m) mile pocztowa jako podstawowa jednostke miary. Wynajety do tego pruski kamieniarz nie dorównywal jednak umiejetnosciom swojego poprzednika. We wglebieniu powstalym w wyniku wybrania starych liczb, widnieja nieudolnie wykonane nowe pruskie odleglosci, niektóre bledne: odleglosc do Waldau Grenze /Wykroty Granica/ podana jest jako 8 i 1/4 mili, (przy czym ósemka jest nieudolnie przerobiona z trójki). Wartosc ta podaja jeszcze zródla sprzed I wojny swiatowej, mimo iz nie odpowiada rzeczywistosci.
Powyzsze fakty dotyczace przeróbek w napisach stwierdzilismy ogladajac zachowane fragmenty slupa we wroclawskim muzeum. Kazde rodzace sie pytanie prowadzilo do nowych wniosków, z których powstawaly nastepne pytania. Tak powoli rodzil sie wizerunek slupa i odtwarzane byly detale, bezpowrotnie wydawaloby sie stracone. W tej mrówczej i na poly detektywistycznej pracy wspierali nas pracownicy muzeum oraz czlonkowie niemieckiej Grupy Naukowej. Doszli oni do podobnych wniosków dotyczacych zmian wprowadzonych w czasach pruskich. Stwierdzili ponadto pewne analogie pomiedzy poprawkami na zgorzeleckim slupie i na obelisku dystansowym w Hoyerswerda. Forma pisma wskazuje, iz poprawki na obu slupach wykonal prawdopodobnie ten sam niesolidny pruski kamieniarz. W okresie miedzywojennym obelisk oswietlala umocowana do sciany sasiedniego domu gazowa latarnia uliczna.
W tej postaci zgorzelecki slup dystansowy przetrwal do 1945 roku. W czasie wojny ulegl zniszczeniu. Jego fragmenty przelezaly w zapomnieniu, przysypane ziemia przez 10 lat. W roku 1955, podczas przeprowadzonej przez Pracownie Konserwacji Zabytków inwentaryzacji, odnaleziono je i przewieziono do Wroclawia. Zdeponowane w Muzeum Poczty, sa do dzis dostepne. Na jednym z ocalalych fragmentów, w doskonalym stanie zachowaly sie ujete w kartusze herby Rzeczpospolitej Obojga Narodów i ksiestwa Saksonii. Na drugim odczytac mozna wiekszosc napisów. Natomiast na zgorzeleckim Wzgórzu Garncarskim do dzis pozostaly dwa fragmenty zniszczonego slupa: skladajaca sie z dwóch czesci podstawa oraz dolny ozdobiony gzymsem fragment postumentu.
Saski system pocztowy
W 1721 roku August II Sas zwany Mocnym, król Polski i elektor saski rozkazal ustawienie slupów milowych na trasach funkcjonowania poczty.
Organizatorem i generalnym pelnomocnikiem systemu pocztowego uczynil ksiedza magistra Adama Friedricha Zürnera (1679-1742). Mial on dokonac pomiarów wszystkich wazniejszych dróg Saksonii i dróg prowadzacych do Polski oraz stworzyc funkcjonujacy sprawnie organizm komunikacyjny. Ten niezmordowany, praktyczny i pilny czlowiek w ciagu 20 lat objechal wszystkie czesci kraju w celach pomiarów i osobiscie wybral niemal wszystkie miejsca do budowy slupów pocztowych. Poslugiwal sie skonstruowanym przez siebie w tym celu, specjalnym pojazdem mierniczy nazwanym "Viatorium". Efektem jego pracy byly szczególowe tabele odleglosci slupów dystansowych i pozostalych kamieni milowych, ich wielkosc i ksztalt. Dla wygody podróznych napisal "Tresciwy przewodnik dla zwyczajnej podrózy z Drezna do Warszawy" wydany w 1738 roku w Norymberdze.
Rozkaz króla mial na celu pobudzenie i wsparcie handlu oraz usprawnienie systemu komunikacyjnego ze szczególnym uwzglednieniem unii polsko-saskiej. Monogram "AR" (Augustus Rex), rok ustawienia oraz trabka pocztowa widnialy na wszystkich slupac i kamieniach milowych. Slupy dystansowe ozdobione byly dodatkowo podwójnym godlem z herbami Rzeczpospolitej i Saksonii ozdobionym polska korona królewska. Plaskorzezba godla mienila sie na nich piekna kolorystyka ozywiajac szare obeliski z piaskowca. Saskie pocztowe slupy milowe oraz dystansowe stawiane byly od roku 1722.
Dla potrzeb poczty Landtag saski wprowadzil 17 marca 1722 r. mile pocztowa. Jedna mila pocztowa równala sie dlugosci 2000 pretów lub 16000 lokci drezdenskich. W przeliczeniu na system metryczny dlugosc jej wynosila 9062 m. Obowiazywala do roku 1840, kiedy to wprowadzono mile saska (zwana takze drezdenska) równa 7500 m, przyjeta pózniej przez wiekszosc krajów niemieckich. Obie te miary odleglosci nazywane sa przez niektórych autorów mila saska (9062 m) i mila pruska (7500 m), co mozna przyjac jako próbe uporzadkowania kwestii nazewnictwa. W praktyce jedna mila pocztowa-saska (9062 m) okreslala odleglosc, jaka pokonywal poslaniec pieszy "w czasie dwóch godzin drogi". W dalszej czesci tego opracowania przyjeto te wlasnie, bardziej logiczne, nazwy mil.
Slupy, którymi znakowane byly trasy przejazdu poczty, dzielily sie na dystansowe, milowe, pólmilowe i cwiercmilowe. Te dwa ostatnie, zwane czesciej kamieniami pocztowymi - mialy ksztalt przysadzistej zwienczonej ostroslupem czworokatnej tablicy o wysokosci do 1,7 m w przypadku kamienia cwiercmilowego, oraz waskiego, lekko rozszerzonego ku górze czworoscianu o wysokosci do 3 m - w przypadku kamienia pólmilowego. Byl on równiez przykryty ostroslupem ustawionym na nieco szerszym gzymsie. Slupy milowe mialy ksztalt waskiego czworokatnego ostroslupa o wysokosci do 3,75 m. Dystansowe natomiast, mierzace do 4,5 m., opisane miejscowosciami i odleglosciami, ozdobione kolorowymi godlami ustawiane byly przy bramach miejskich oraz na rynkach.
Cwiercmilowe, pólmilowe oraz milowe dzielily trasy przejazdu poczty na odpowiednie odcinki. Slupy oznaczajace cwiartke mili mialy numery porzadkowe 1,3,5,7 itd., slupy oznaczajace polowe mili mialy numery porzadkowe 2,6,10,14,18 itd. (niepodzielne przez 4) a slupy milowe numerowane byly: 4,8,12,16 itd. (podzielne przez 4). Kazda oznakowana slupami milowymi droga miala wlasne numery porzadkowe.
Odleglosci na slupach okreslone byly w godzinach równych odleglosci pólmilowej, czyli ok. 4,5 km.
Powyzej slupy milowe poczty saskiej wg projektu A.F. Zürnera, od lewej: dystansowy, milowy, oraz kamienie: pólmilowy i cwiercmilowy.
Trasy pocztowe pomiedzy Saksonia i Polska wiodly róznymi drogami. Jedna z nich urzadzona wylacznie dla króla prowadzila przez Zary, Leszno, Poznan do Torunia. Wykorzystywano ja w latach 1714 - 1732. Od 1706 roku natomiast istnialy dwa szlaki pocztowe laczace Drezno z Warszawa. Jeden przez Lowicz, Kalisz, Leszno Glogów i Zagan, drugi przez Piotrków, Kepno, Olesnice, Wroclaw, Legnice, Görlitz i Budziszyn. W 1732 roku powstal jeszcze jeden szlak pocztowy pomiedzy Warszawa a Dreznem: przez Kargowa, Poznan, Sochaczew. Droge te kurier, przewozac listy panstwowe, przebywal w ciagu trzech dni, natomiast korespondencje kupiecka i prywatna kierowano przez Wroclaw. Odleglosc te dylizans pokonywal w 135,5 godz. przez Leszno lub w 136,5 godziny jadac przez Wroclaw.
słup dystansowy