ul. Daszyńskiego 12, 59-900 Zgorzelec
tel: (0-75) 77 54 616
http://www.euroopera.org
Stowarzyszenie:
Wiedza:
Hasło: Böhme Jakób
Encyklopedyja Powszechna S.Orgelbranda
Encyklopedyja Powszechna S.Orgelbranda,
Warszawa, tom III
Böhme (Jakób), szewc, z miasta Görlitz, najznakomitszy teozof mistyczny, głęboki uczuciem, nieskażonej pobożności, należy do rzadkich zjawisk duchowych swego czasu. Syn wieśniaka, urodził się 1575 roku w Alt-Seidenberg w Szląsku, a odebrawszy tyle tylko nauki ile jej szkółka wiejska udzielić może, oddany był do miasta Görlitz do terminu szewckiego. W młodości już przejęty boleścią na widok upadku, jaki dostrzegał w świecie, na widok panowania grzechu w sercach ludzkich, znalazł pociechę w widzeniach i poezyi, za pośrednictwem której wyrażał duchowe objawienia. Natura i biblija kierowały całą myślą i sercem Böhme'go; w ogóle pojęcie złego i dobrego i wykazanie dla czego jest tyle złego w świecie, dla czego ono przemaga prawie nad dobrem, były celami, do których zdążał Böhme w swej teozofii. Złe i dobre, przyjmuje on jako konieczność, a w tém co jest doczesném, szukając wiecznego i łącząc ziemską umiejętność z nadziemską łaską, przychodzi do poznania Boga. W Bogu leży źródło wszystkiego, a wiekuisty ten początek mieć musi także swój rozwój; w rozwoju tém musi Bóg się objawiać, gdyż bez stworzenia, Bóg nie byłby się objawił samemu sobie; ale w Bogu jako w Bogu wszystko łagodnieje przez miłość, zresztą i złe ma w sobie dobro, pobudza albowiem do wstrętu złego, słowem sprzeczności widzi złego i dobrego Böhme, stara się rozwiązać i rozwiązania szuka w miłości.
Historyję człowieczeństwa dzieli Böhme na peryjody, podług liczb mistycznych i zgodnie z peryjodami rozwoju natury świata. Pogaństwo uważa jako konieczne w planie bożym, nie tylko jako odstraszający przykład potęgi złego, ale także jako źródło nauki.
Poganie zbadali i poznali siły natury, rozwinęli magiję naturalną; dzieci światłości winny stać się panami tej magii. O dalszym rozwoju świata w historyi narodów, powiada Böhme, że na końcu, jaki czeka wszystkie rzeczy, spór, który świat rozdwaja, stanie się zgodą gdy wszystkie narody zebrane będą przed Bogiem, a wtenczas to i istota piekielna zostanie zniesioną, a stworzenie zaginie. Taką naukę wyrobił Böhme własném myśleniem, gdyż lubo czytał Paracelsa, lubo znał Szenckenfeld'a i Weigt'a,a do wykształcenia jego przyczyniało się w późniejszym życiu obcowanie z ludźmi uczonémi, szczególniej stosunki z dyrektorem laboratoryjum chemicznego w Dreznie, uczonym doktorem Baltazarem Walter'em, potężny umysł jego nietylko umiał wszystko sobie przyswoić, ale i oryginalnie wyrobić.
Böhme o największém dziele swém Aurora, powiada: że oprócz Biblii nie miał żadnej pomocniczej książki, a pisał nie wedle ludzkiej umiejętności, ale czerpiąc z księgi, która w nim samym otwartą była. Szczególnie silną w Böhme'm była potęga intuicyi, która kilkakroć objawiła się w zachwyceniach. W teozoficznych listach swych powiada: "gdy pomyślę dla czego piszę, dla czego nie zostawię tego uczeńszym, znajduję, iż ducha mojego zapaliła istota o której piszę, i jakby ogień przenika i przebiega w duchu moim. Prosiłem Go wielokrotnie, ażeby, jeżeli wiedza moja nie posłuży ku chwale Jego i pożytkowi braci moich, takową we mnie zniszczył a zachował tylko w miłoścu swojej" (Theosophische Sendbriefe, 12, 6, 7).
Böhme 1594 r. powróciwszy z wędrówki osiadł w Görlitz, zostawszy majstrem, pojął w małżeństwo córkę pewnego rzeźnika, z którą żył w miłości i zgodzie. Roku 1600 drugi raz wpadł w zachwycenie, na widok błyszczącego naczynia cynowego, lecz starał się wrażenie zachwytem sprawione stłumić. Dopiero po trzecim zachwyceniu które miało miejsce r. 1610, po dwóch latach, napisał dla siebie książkę: Jutrzenka w powstaniu. Böhme pisma swego nie tylko nie drukował, ale nikomu nie pokazywał; przypadkiem dostało się ono w ręce pewnego szlachcica, który udzielił je przyjaciołom swoim i wszyscy podziwiali głębokość zawartych tam myśli.
Inne wrażenie zrobiło dzieło to na pierwszego pastora görlickiego, Grzegorza Richter. Niedość że z ambony gromił surowo Böhme'go, ale nadto, skłonił magistrat, iż wydał zakaz wzbraniający pisania natchnionemu mistykowi. Böhme chciał być posłuszny władzy zakazującej mu pisać; siedm lat myśli jego nosiły na sobie więzy wyroku magistrackiego, lecz w końcu natchnienie przemogło i w przeciągu lat pięciu, napisał wszystkie dzieła swoje, których jednak sam nie drukował nigdy, lecz oddawał przyjaciołom swoim. Za życia ujrzał jedno tylko z pism swoich wydrukowane, staraniem Frankenberga, p. t. Droga do Chrystusa. Dziełko to obudziło znów gniew Richtera, a magistrat ulegając jego żądaniom, rozkazał Böhme'mu opuścić Görlitz. Cichy, spokojny, bez szemrania opuścił to miasto; a Richter, który go potępiał nietylko z ambony, ale i w wydrukowanej przez siebie broszurze, napisał poemat kończący się następującemi słowy: "Ergo abeas , nunquam ordras, pereas male, sutor;calveas in manibus sit tibi, non calamus" (A więc odchodzisz szewcze, bodajbyś nigdy nie wrócił i zginął, a w ręku twém niech kopyto, nie pióro zostanie).
Böhme udał się do Drezna, gdzie doznał łaskawego przyjęcia, tak u elektora, jak i u wielu uczonych mężów, szczególniej zaś u znakomitego teologa Jana Gerharda. Niezadługo potém, w czasie krótkiego pobytu swego w Szląsku u przyjaciół umarł 1624 r. "Mocny Panie Sabaoth, wybaw mnie według woli twojej ! Ukrzyżowany Jezu Chryste zmiłuj się nademną i przyjm mnie do królestwa swego. A teraz idę do raju !" Takie to były ostatnie słowa Böhme'go. Mimo to jednak, gdy zwłoki jego przywieziono do Görlitz, żaden z duchownych nie chciał mieć mowy pogrzebowej. Pisma Böhme'go są następujące:
- Aurora,
- O trzech pryncypijach istoty boskiej (Von drei principien);
- O trojakiem życiu człowieka (Vom dreifachen Leben des Menschen);
- Czterdzieści pytań o duszy, albo psychologia vera;
- O człowieczeństwie Chrystusa, jego męce, śmierci i zmartwychwstaniu, tudzież o drzewie wiary (Von derMenschwerdund Jesu Christi);
- O sześciu teozoficznych punktach;
- O ziemskiem i niebieskiem misterium;
- O czterech komplexyjach;
- O sześciu mistycznych punktach;
- O prawdziwej pokucie;
- O prawdziwym pokoju (Von wahrer Gelassenheit);
- O nadziemskiém życiu;
- O odrodzeniu;
- O zapatrywaniu się bożem (Von göttlicher Beschaulichkeit);
- Dwa pisma obronne przeciw napaści Baltazara Tilkena;
- Wątpliwości powstałe z powodu Ezajasza Stiefla i jego sekty, oraz Ezachijela Methsa (Bedenken über Esaja Stiefels Büchlein);
- Obrona przeciw zarzutom Grzegorza Richtera (Schutzrede wieder Gregor Richter);
- O dniach ostatnich (Von den letzten Zeiten);
- Signatura rerum;
- O wyborze łaski (Von der Gnadenwahl);
- O testamencie, chrzcie i komunii Chrystusa;
- Mysterium magnum;
- Rozmowa oświeconej i nie oświeconej duszy;
- O modlitwie;
- Sto siedmdziesiąt siedm filozoficznych pytań
- Tablice trzech pryncypij boskich objawień (Tafeln von der drei Principien göttlicher Offenbarung);
- Clavis (Clavis oder Schlüssel der vornehmsten Punkte);
- Teozoficzne listy (Theosophische Sendbriefe).
Pierwsze wydanie dzieł Böhme'go, wyszło r. 1682 nakładem Gichtla, 10 tomów, w 8-ce; następnie w Hamburgu r. 1715, potem r. 1730 nakładem Ueberfelda w 5 tomach, i r. 1831 w Lipsku wydanie Schetblera.
Pisma Böhme'go zostały przełożone na języki: holenderski, angielski, francuzki, i rossyjski. (Fr. de la Motte Fouqué, J.Böhme, ein biographischer Denkstein, Greiz, 1831.J.Hamberger, Die Lehre des deutschen Philosophen J.Böhmes in einem systematischen Auszug aus dessen sämmtlichen Schriften dargestellt, München 1844. Die christliche Philosophie etc. v. Dr. Heinrich Ritter, Gttingen 1859).
L.O.
